# Tay sát thủ mù: Ai có quyền kể lại một đời người?

URL: https://thinhtuan.com/review-sat-thu-mu/
Tác giả: Thinh Tuan
Ngày đăng: 2026-11-16T04:47:25+07:00
Ngôn ngữ: vi-VN

<?xml encoding="UTF-8">Bi kịch trong *Tay sát thủ mù* gắn liền với câu hỏi: cuộc đời hai chị em Iris và Laura được kể lại dưới tên ai, bằng tiếng nói nào? Margaret Atwood đặt câu hỏi ấy vào một tiểu thuyết có ba tầng truyện, nơi ký ức gia đình, những cuộc hẹn bí mật và một thế giới giả tưởng soi chiếu lẫn nhau. Kết cấu này có sức nặng vì hành động kể chuyện cũng trở thành một phần của xung đột: được nói chưa chắc đã được tin, còn đứng tên một câu chuyện chưa hẳn đã nắm quyền định đoạt ý nghĩa của nó.

Xuất bản lần đầu năm 2000 và đoạt giải Booker cùng năm, *The Blind Assassin* được chuyển ngữ sang tiếng Việt với tên *Tay sát thủ mù*, do An Lý dịch. Atwood gắn bi kịch gia đình với những câu hỏi về quyền lực: ai được lựa chọn cuộc sống của mình, ai phải chấp nhận lựa chọn của người khác, và khi mọi việc đã qua, lời kể có thể sửa lại được điều gì?

Ba tầng truyện, ba cách tiếp cận sự thật
----------------------------------------

Tiểu thuyết mở đầu bằng cái chết của Laura trong một vụ lao xe khỏi cầu. Đặt biến cố ấy ngay đầu truyện, Atwood chuyển trọng tâm từ chuyện gì sẽ xảy ra sang điều gì đã dẫn đến nó. Iris Chase Griffen, người chị lúc này đã về già, kể lại đời mình và lịch sử gia đình Chase ở Canada. Khoảng cách giữa người kể chuyện hiện tại và cô gái từng sống qua những biến cố ấy khiến hồi tưởng diễn ra theo hai chiều: nhớ lại quá khứ và diễn giải nó bằng hiểu biết đến muộn.

Đan vào lời kể của Iris là một tiểu thuyết cũng mang tên *Tay sát thủ mù*, được công bố dưới tên Laura sau khi cô qua đời. Tác phẩm bên trong kể về những cuộc gặp bí mật của một đôi tình nhân chưa được xác định danh tính ngay từ đầu. Trong các cuộc gặp ấy, người đàn ông lại kể một câu chuyện trên hành tinh Zycron. Người đọc vì thế phải theo dõi đồng thời lịch sử gia đình, quan hệ giữa đôi tình nhân và thế giới giả tưởng trong lời kể của họ.

Thông tin ở tầng truyện này có thể làm thay đổi ý nghĩa của tầng truyện khác. Một câu chuyện tưởng như tách biệt có thể gợi cách hiểu những điều chưa được nói trong hồi tưởng. Việc chậm tiết lộ danh tính cũng khiến người đọc phải xem lại các giả định ban đầu. Giá trị của kết cấu nằm ở quá trình điều chỉnh ấy: tên gọi và vị trí người kể có thể dẫn dắt cách ta hiểu câu chuyện trước cả khi có đủ dữ kiện.

Dẫu vậy, ba tầng truyện cũng tạo sức cản. Mỗi lần chuyển mạch, cuốn sách yêu cầu độc giả giữ lại những chi tiết chưa rõ công dụng và chấp nhận chờ đợi. Với người mong diễn biến tiến thẳng đến lời giải về cái chết của Laura, những lần quay về ký ức hoặc chuyển sang truyện khác có thể làm giảm cảm giác cấp thiết. Cuốn sách dành nhiều chỗ cho những mối liên hệ xuất hiện muộn; chiều sâu của việc diễn giải đi cùng một nhịp kể đôi lúc chậm lại.

Khi hôn nhân mang nhiệm vụ cứu một sản nghiệp
---------------------------------------------

Cuộc hôn nhân giữa Iris và nhà tài phiệt Richard E. Griffen cho thấy quyền lực trong gia đình vận hành cụ thể ra sao. Cha Iris sắp đặt cuộc hôn nhân với hy vọng được con rể giúp sản nghiệp vượt qua khủng hoảng. Tương lai của người con gái vì thế bị gắn với nhu cầu duy trì tài sản và vị thế gia đình. Lựa chọn riêng của Iris phải chịu sức ép từ một nghĩa vụ đã được quyết định trước.

![Những tầng truyện soi chiếu và làm đổi nghĩa lẫn nhau.](https://thinhtuan.com/user/pages/review-sat-thu-mu/illustration-fb0c9a48ea9b9099.jpg)

*Minh họa tạo bằng AI.*

Chi tiết này giúp cuốn sách đặt vấn đề giới trong hoàn cảnh kinh tế cụ thể. Sự lệ thuộc có thể biểu hiện qua mệnh lệnh trực tiếp hoặc qua cách lợi ích chung của gia đình được dùng để thu hẹp khả năng lựa chọn của một người. Khi cuộc hôn nhân mang nhiệm vụ cứu sản nghiệp, mong muốn của Iris dễ trở thành điều có thể trì hoãn hoặc hy sinh. Bi kịch bắt đầu từ sự chênh lệch về quyền quyết định ấy.

Tuy nhiên, Iris còn là người giữ quyền kể lại câu chuyện. Trong hồi tưởng, bà quyết định Richard hiện lên như thế nào, Laura được nhớ đến qua những chi tiết nào, và chuyện gì được tiết lộ trước. Quyền kể chuyện ở tuổi già khác với quyền lực từng chi phối cuộc hôn nhân, nhưng vẫn ảnh hưởng đến cách người đọc phán xét những người đã khuất. Vì thế, nhìn Iris chỉ như một nạn nhân thụ động sẽ bỏ qua vị trí phức tạp của bà trong tiểu thuyết.

Lời kể của Iris đáng được lắng nghe, đồng thời cũng cần được xem xét trong giới hạn hiểu biết của bà. Nhớ một biến cố không đồng nghĩa với hiểu hết động cơ của người khác. Những chi tiết được lựa chọn có thể vừa phục vụ sự thú nhận, vừa giúp người kể tự giải thích cho mình. Sự căng thẳng này khiến Iris đáng chú ý hơn một nhân chứng chỉ có nhiệm vụ cung cấp đáp án: bà có lợi ích, tổn thương và điểm mù trong chính câu chuyện mình đang cố làm sáng tỏ.

Zycron và những thân thể bị sử dụng
-----------------------------------

Ở tầng giả tưởng, trẻ em phải dệt thảm đến mất thị lực; một sát thủ mù được giao giết cô gái câm dùng làm vật hiến tế, rồi cùng cô bỏ trốn. Những hình ảnh ấy đẩy vấn đề quyền lực đến mức khắc nghiệt: thân thể con người bị sử dụng cho lợi ích của kẻ khác, còn khả năng nhìn và nói bị tước bỏ. Zycron vì thế có quan hệ về ý nghĩa với thế giới gia đình Chase, dù bề ngoài hai không gian rất xa nhau.

Có thể đọc cuộc hôn nhân được sắp đặt của Iris bên cạnh những thân thể bị sử dụng ấy. Điểm chung nằm ở việc một đời người bị đặt vào mục đích do người khác xác định. Tuy nhiên, cố gán mỗi nhân vật trên Zycron cho một nhân vật trong gia đình theo quan hệ cố định sẽ dễ khiến cách đọc trở nên máy móc. Truyện giả tưởng có sức gợi vì nó làm nổi bật những nét tương đồng giữa các hình thức lệ thuộc mà vẫn giữ được khoảng cách giữa chúng.

Câu chuyện Zycron còn được kể trong những cuộc gặp của đôi tình nhân. Việc tưởng tượng vì thế mang một ý nghĩa riêng tư: câu chuyện được trao từ người này sang người kia giữa những lần hẹn hò bí mật. Thế giới giả tưởng vừa mở ra khoảng cách với đời sống thường ngày, vừa đưa những vấn đề của đời sống ấy trở lại bằng hình ảnh khác. Qua đó, Atwood nối ham muốn, sự bóc lột và khả năng trốn thoát mà không cần giải thích tất cả bằng lời bình trực tiếp.

![Khi tương lai người con gái bị ràng buộc vào sản nghiệp gia đình.](https://thinhtuan.com/user/pages/review-sat-thu-mu/illustration-408850a1e419d9c3.jpg)

*Minh họa tạo bằng AI.*

Sự đối chiếu còn xuất hiện giữa hồi tưởng cá nhân và các bản tin báo chí được đưa vào tiểu thuyết. Bản tin về cái chết của Iris giới thiệu bà thông qua quan hệ gia đình và địa vị của những người thân. Các dữ kiện ấy xác định vị trí xã hội, nhưng không đủ để diễn đạt đời sống riêng của bà. Đặt bản tin cạnh lời Iris, cuốn sách cho thấy khoảng cách giữa cách một cuộc đời được ghi nhận công khai và cách người trong cuộc nhớ về nó.

Kể lại có thể thay đổi điều gì?
-------------------------------

Giọng hồi tưởng của Iris trở nên cụ thể qua những chi tiết về thân thể già nua, thời tiết và sinh hoạt thường ngày. Quá khứ trở về qua một người đang già đi, cảm nhận rõ sự suy giảm của cơ thể. Sắc thái giễu cợt khiến lời kể bớt trang nghiêm, đồng thời giữ cho Iris có cá tính riêng giữa sức nặng của các biến cố. Bà có thể chua chát và sắc lạnh ngay khi đang kể về những điều gây tổn thương cho mình.

Sự tỉ mỉ ấy cũng đòi hỏi kiên nhẫn. Kết hợp với việc đổi thời điểm và chuyển tầng truyện, những đoạn miêu tả có thể khiến người đọc phải chờ lâu hơn để thấy các sự kiện nối vào nhau. Cuốn sách phù hợp với người thích truyện gia đình, giọng kể nhiều ẩn ý và việc ráp nối những mảnh thông tin. Người ưu tiên diễn biến nhanh, tuyến tính có thể khó duy trì hứng thú, bởi sức hấp dẫn ở đây phụ thuộc nhiều vào cách một chi tiết được hiểu lại về sau.

Mong muốn nối lại liên hệ với Sabrina, người cháu gái đã xa cách Iris, đem lại mục đích cụ thể cho hành động ghi chép. Iris cần một người tiếp nhận quá khứ mà bà lưu giữ. Có thể hiểu việc viết như nỗ lực chống lại sự im lặng và nguy cơ bị nhớ sai. Nhưng kể lại không đồng nghĩa với xóa bỏ tổn thương; lời giải thích vẫn có thể đến quá muộn để sửa chữa những gì đã xảy ra.

*Tay sát thủ mù* đáng đọc ở cách Atwood gắn hình thức kể chuyện với bi kịch gia đình. Ba tầng truyện buộc người đọc suy xét cả sự việc lẫn người đang kể sự việc ấy. Kết cấu đòi hỏi tập trung, đôi lúc tạo cảm giác chậm, nhưng giúp câu chuyện về quyền lựa chọn và quyền lên tiếng tránh một cách phân xử đơn giản. Những bí mật đem lại động lực theo dõi; sức gợi lâu dài hơn của cuốn sách nằm ở câu hỏi một đời người có thể bị thu hẹp đến đâu khi câu chuyện về họ thuộc quyền định đoạt của người khác.

Nguồn tham khảo
---------------

- [Tay sát thủ mù – Bi kịch của xã hội thượng lưu, Báo Cần Thơ](https://baocantho.com.vn/-tay-sat-thu-mu-bi-kich-cua-xa-hoi-thuong-luu-a75674.html)
- [Tay sát thủ mù – Bất cần và say đắm, ELLE Việt Nam](https://www.elle.vn/the-gioi-van-hoa/tay-sat-thu-mu-bat-can-va-say-dam/)
- [Những chấn thương tâm lý của phụ nữ trong Tay sát thủ mù, Trạm Đọc](https://tramdoc.vn/tin-tuc/nhung-than-the-nu-chiu-chan-thuong-thuc-nhan-va-phan-khang-nN5D3W.html)
- [Bài review của Huy Nguyễn do Nhã Nam đăng lại](https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=10154116627969085)
- [Tay sát thủ mù – Chuyện kể của “Người đàn bà thép” dịu dàng, Huy Minh](https://docsach.org/2017/01/28/tay-sat-thu-mu-chuyen-ke-cua-nguoi-dan-ba-thep-diu-dang/)
- [Review Tay sát thủ mù, Innerwhite](http://innerwhite.com/blog/phan-hoi/review-tay-sat-thu-mu-margaret-atwood)
- [Tay sát thủ mù, Hộpsách](https://hopsach.vn/tay-sat-thu-mu)
