Review sách

Ca ngợi sự điên rồ: Tiếng cười và quyền chất vấn điều nghiêm trang

Sách: Ca ngợi sự điên rồ · Tác giả: Desiderius Erasmus

Giá trị đáng bàn của Ca ngợi sự điên rồ nằm ở việc đưa tiếng cười vào những lĩnh vực thường đòi hỏi sự nghiêm trang: trật tự xã hội và đời sống tôn giáo. Tác phẩm trào phúng của Desiderius Erasmus khơi ra câu hỏi về căn cứ của sự kính trọng: địa vị và vẻ trang nghiêm có đủ bảo đảm rằng một điều xứng đáng được tin theo? Sức phê phán của cuốn sách đáng chú ý ở khả năng khiến người đọc xem lại những điều vốn dễ được chấp nhận vì uy thế của chúng.

Ngay nhan đề đã tạo ra một nghịch lý. “Ca ngợi” gợi sự tán thành, còn “điên rồ” thường chỉ điều người ta muốn tránh. Đặt trong tính chất trào phúng của tác phẩm, sự kết hợp ấy gợi một cách đọc thận trọng: lời khen có thể chứa ý chê, và điều bị xem là bất hợp lý có thể giúp soi lại cái đang được coi là hợp lý. Nhan đề vì thế tạo một điểm tựa để đọc, dù chưa thể giải thích toàn bộ cuốn sách.

Khoảng cách giữa lời phát biểu và ý nghĩa cũng là điều người đọc cần lưu tâm. Đọc một câu châm biếm như lời tuyên bố trực tiếp có thể làm mất sức phê phán của nó. Với Ca ngợi sự điên rồ, không nên vội đồng nhất điều được nói ra với điều Erasmus muốn khẳng định. Yêu cầu ấy khiến việc đọc cần nhiều suy xét hơn, nhất là khi lời châm biếm chạm đến những niềm tin người đọc vốn ít khi hỏi lại.

Phạm vi phê phán xã hội lẫn tôn giáo mở rộng câu hỏi về quyền uy. Cách ta đánh giá một địa vị xã hội có thể liên quan đến cách ta nhìn thẩm quyền tinh thần: trong cả hai trường hợp, sự kính trọng đều có nguy cơ trở thành thói quen chấp nhận. Đọc hai phạm vi ấy trong mối liên hệ giúp nhận ra vấn đề chung, nhưng không có nghĩa Erasmus phê phán mọi tầng lớp theo cùng một cách. Điểm đáng chú ý ở đây là phạm vi chất vấn, chưa phải mức độ bao quát hay đồng đều của từng lời phê phán.

Tiếng cười mở ra khoảng cách để nhìn lại quyền uy.

Minh họa tạo bằng AI.

Tiếng cười có thể làm lung lay vẻ hiển nhiên của điều quen thuộc. Trong khi lời phản bác trực tiếp thường đòi hỏi người nghe đồng ý hoặc bác bỏ, sự châm biếm có thể khiến một đối tượng mất đi vẻ đương nhiên đáng kính trước khi tranh luận ngã ngũ. Nhìn từ đó, lựa chọn trào phúng của Erasmus có giá trị vì tạo khoảng cách để người đọc xem lại phán đoán của mình. Tuy nhiên, tiếng cười không tự bảo đảm lẽ phải: một đối tượng trở nên buồn cười chưa có nghĩa mọi quan điểm của đối tượng ấy đều sai. Sự hạ bệ và sự chứng minh vẫn là hai việc khác nhau. Đọc cuốn sách với câu hỏi về cơ sở của lời phê phán sẽ giúp tiếng cười mở đầu cho suy xét thay vì thay thế suy xét.

Phần phê phán đời sống tôn giáo còn đáng bàn khi đặt cạnh vị trí của Erasmus: ông là nhà nhân văn thời Phục Hưng, đồng thời là linh mục Công giáo và nhà thần học. Sự gắn bó ấy là lý do để tránh quy mọi lời châm biếm tôn giáo thành sự phủ nhận đức tin. Phê phán cách con người thực hành một niềm tin khác với bác bỏ niềm tin đó; phê phán người mang thẩm quyền cũng khác với phủ nhận mọi thẩm quyền. Tiểu sử không quyết định sẵn ý nghĩa của từng lời trong tác phẩm, nhưng giúp tránh giản lược Erasmus thành một tiếng nói đứng ngoài tôn giáo. Ở phương diện này, cuốn sách gợi suy nghĩ về khả năng vừa gắn bó với một niềm tin vừa chất vấn cách niềm tin ấy được thực hành.

Căn cước nhân văn Phục Hưng cũng giúp đặt câu hỏi về quan hệ giữa tri thức và khả năng tự chất vấn. Người có học dùng tiêu chuẩn nào để đánh giá những điều mình tin? Câu hỏi ấy phù hợp với hướng phê phán mà cuốn sách khơi ra, dù không nên từ đó xem tác phẩm là một tuyên ngôn hoàn chỉnh về lý trí hay tự do cá nhân. Nó còn đưa việc đọc trở lại với chính người đọc: khi thưởng thức sự châm biếm, ta dễ chỉ nhận ra điều đáng cười ở người khác. Một cách đọc có ích là áp dụng câu hỏi về căn cứ của quyền uy cho cả những điều mình đang tin tưởng.

Sự chất vấn cũng cần hướng về chính người đọc.

Minh họa tạo bằng AI.

Sức gợi phê phán ấy cần được phân biệt với một chương trình sửa chữa xã hội. Làm lộ ra vấn đề có giá trị riêng, nhưng chưa đồng nghĩa với việc đưa ra giải pháp. Vì vậy, không nên tìm đến Ca ngợi sự điên rồ với lời hứa rằng cuốn sách sẽ cung cấp cách xử lý những bất cập của đời sống. Cũng thiếu công bằng nếu lấy giải pháp thực hành làm thước đo duy nhất cho một tác phẩm trào phúng. Điều đáng xét trước hết là tiếng cười giúp nhận ra vấn đề gì và lời phê phán có đủ sức thuyết phục hay không.

Cuốn sách phù hợp với người quan tâm đến văn học trào phúng, tư tưởng Phục Hưng và mối quan hệ giữa tôn giáo với sự phản biện. Những mối quan tâm ấy đem lại điểm tựa để theo dõi khoảng cách giữa lời và ý, cũng như phân biệt đối tượng bị phê phán với niềm tin mà đối tượng ấy đại diện. Sự phù hợp này nằm ở những câu hỏi tác phẩm gợi ra; nó không bảo đảm một cuộc đọc dễ dàng hay tiếng cười liên tục.

Ca ngợi sự điên rồ đáng được tìm đọc vì đặt những điều nghiêm trang vào tình thế phải chịu chất vấn. Nghịch lý trong nhan đề và lựa chọn trào phúng khiến câu hỏi về quyền uy trở thành một vấn đề của cả văn chương lẫn tư tưởng. Giá trị ấy rõ hơn khi người đọc vừa cởi mở trước tiếng cười, vừa đòi hỏi lý lẽ ở lời phê phán. Khi đó, sự kính trọng cũng cần được xem xét bằng căn cứ, thay vì chỉ dựa vào địa vị của người hay điều được kính trọng.

Nguồn tham khảo

✦

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc.