Review sách

Beloved (Yêu dấu): Khi quá khứ không chịu nằm yên

Beloved của Toni Morrison không kể về một hồn ma chỉ để tạo không khí rùng rợn. Hồn ma ấy là cách lịch sử bị đàn áp quay trở lại, buộc những người sống phải nhìn vào điều họ từng cố chôn giấu. Qua bi kịch của Sethe, một phụ nữ từng bị nô dịch, và căn nhà số 124 nơi cô sống cùng con gái Denver, tiểu thuyết đặt ra câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết: con người có thể sống tiếp thế nào khi quá khứ đã xâm nhập vào thân thể, ký ức và cách họ yêu thương?

Sethe từng giết đứa con gái nhỏ để ngăn đứa trẻ bị bắt trở lại đời sống nô lệ. Các con trai của cô sống sót nhưng rời khỏi căn nhà. Quyết định ấy là trung tâm đạo đức của tác phẩm, song Morrison không biến nó thành một bài toán có đáp án rõ ràng. Sethe không được trình bày giản đơn như một người mẹ anh hùng hay một kẻ sát nhân. Hành động của cô xuất hiện trong một thế giới mà người da đen có thể bị xem như tài sản, bị săn đuổi và bị tước mất quyền quyết định đối với chính gia đình mình.

Điều đáng sợ ở đây không chỉ là cái chết của đứa trẻ, mà còn là hoàn cảnh đã khiến một người mẹ tin rằng cái chết có thể ít phi nhân hóa hơn việc con mình bị trả lại cho chế độ nô lệ. Morrison không yêu cầu người đọc tha thứ cho Sethe, cũng không ép họ kết án cô theo một chuẩn mực đạo đức tách rời lịch sử. Tiểu thuyết khiến phán xét bị chậm lại. Độc giả phải nhìn vào câu hỏi: khi mọi lựa chọn đều đã bị bạo lực làm biến dạng, liệu còn có thể nói về tự do và tình mẫu tử bằng những định nghĩa quen thuộc?

Hồn ma Beloved gắn với đứa trẻ đã chết, nhưng nhân vật này không bị khóa vào một lời giải thích duy nhất. Beloved có thể được đọc như sự trở lại của người con, như ký ức về một mất mát riêng tư, hoặc như hình hài của những tổn thương rộng lớn hơn mà cộng đồng người da đen phải mang theo. Chính sự nhập nhòa ấy làm nên sức mạnh của yếu tố kỳ ảo. Lịch sử không còn là một chuỗi sự kiện đã kết thúc; nó trở thành một hiện diện có thể bước vào nhà, chiếm lấy lời nói, làm đảo lộn các mối quan hệ và đòi người sống phải trả lời.

Nếu Beloved chỉ là một câu chuyện ma, sự xuất hiện của nhân vật này có thể được giải quyết bằng một lời giải thích siêu nhiên. Nhưng Morrison không đi theo hướng đó. Hồn ma vừa cụ thể vừa tượng trưng, vừa thuộc về gia đình Sethe vừa gợi đến những gì rộng hơn gia đình ấy. Nhân vật vì thế giữ được khả năng ám ảnh mà không bị thu gọn thành một “bí mật” cần giải đáp. Cái giá của lựa chọn này là người đọc phải chấp nhận sự bất định. Ai tìm một lời giải thích hoàn chỉnh về Beloved có thể thấy thất vọng; ai chấp nhận nhiều tầng nghĩa sẽ nhận ra hồn ma chính là hình thức phù hợp để nói về một lịch sử không thể đơn giản hóa.

Cấu trúc kể chuyện của tiểu thuyết cũng phục vụ trực tiếp cho luận điểm ấy. Câu chuyện không đi theo một đường thẳng từ nguyên nhân đến kết quả. Hiện tại đan xen với những hồi ức về thời kỳ trước, trong và sau Nội chiến Mỹ, khoảng từ giữa thế kỷ XIX đến thời kỳ Tái thiết. Quá khứ trở lại qua những mảnh ký ức, ác mộng, tiếng nói nội tâm và các liên tưởng gắn với thân thể. Người đọc không được trao toàn bộ thông tin ngay từ đầu; nhiều điều chỉ dần hiện ra khi các nhân vật đủ sức đối diện với chúng.

Căn nhà 124 và quá khứ trở về

Minh họa tạo bằng AI.

Đây là một cấu trúc khó, nhưng sự khó ấy không hoàn toàn là trở ngại kỹ thuật. Sang chấn vốn không vận hành như một câu chuyện có mở đầu, cao trào và kết thúc gọn gàng. Nó có thể bị dồn nén trong nhiều năm rồi bất ngờ bật lên bởi một hình ảnh, một địa điểm hay một cử chỉ. Việc Morrison làm đứt gãy trình tự kể chuyện khiến người đọc phần nào trải nghiệm sự chông chênh của việc nhớ lại. Tuy vậy, hiệu quả nghệ thuật ấy cũng làm giảm độ rõ ràng của cốt truyện. Độc giả cần đọc chậm, theo dõi các mối liên hệ và không vội coi những khoảng trống là lỗi kể chuyện.

Morrison chuyển lịch sử từ những khái niệm lớn sang cảm giác cụ thể của thân thể. Vết sẹo trên lưng Sethe được hình dung như một cái cây. Hình ảnh này đồng thời chứa đau đớn, ký ức thân thể và sức sống: vết thương là dấu tích của bạo lực, nhưng cũng là thứ đã trở thành một phần trong sự tồn tại của cô. Cái cây không xóa đi sự tàn nhẫn của trận đòn; nó khiến sự tàn nhẫn ấy có hình dạng, có nhánh, có khả năng tiếp tục mọc trong ký ức.

Cách biểu tượng hóa này cho thấy một đặc điểm nổi bật trong văn chương của Morrison: lịch sử không nằm ngoài con người. Nó được ghi trên da thịt, trong cách một người nhìn con mình, trong nỗi sợ bị đuổi bắt và trong khả năng gọi tên bản thân. Sethe không chỉ nhớ một thời kỳ đã qua; cô sống cùng những gì thời kỳ ấy đã làm biến đổi cô. Vì vậy, tự do trong Beloved không thể chỉ được hiểu là thoát khỏi nơi giam giữ. Tự do còn là khả năng nhận ra mình có giá trị ngoài vai trò nạn nhân, người mẹ hoặc người sống sót.

Các nhân vật quanh Sethe mở rộng vấn đề ấy. Baby Suggs, một người từng được giải phóng, giữ vai trò tinh thần trong cộng đồng trước khi niềm tin của bà bị tổn thương bởi bi kịch của Sethe. Qua nhân vật này, tiểu thuyết cho thấy cộng đồng có thể là nơi con người tìm thấy sức mạnh, nhưng cũng có thể trở nên bất lực trước sự cực đoan của bạo lực và tội lỗi. Không ai bước ra khỏi lịch sử một cách nguyên vẹn, kể cả những người cố gắng nâng đỡ người khác.

Paul D lại gợi ra một hướng khác. Sự hiện diện của anh mở ra khả năng Sethe xây dựng tương lai và nhìn nhận giá trị của bản thân ngoài vai trò làm mẹ. Điều này không có nghĩa Paul D đem đến một sự chữa lành hoàn tất. Anh không xóa được quá khứ, cũng không thể biến bi kịch thành một bài học đơn giản. Giá trị của tuyến quan hệ này nằm ở chỗ nó đặt cạnh sức hút hủy diệt của Beloved một khả năng mong manh hơn: con người có thể bắt đầu tưởng tượng về tương lai ngay cả khi không thể sửa lại điều đã xảy ra.

Vết thương trên thân thể và ký ức

Minh họa tạo bằng AI.

Denver cũng quan trọng trong chuyển động ấy. Ban đầu, cô bị giữ trong không gian khép kín của căn nhà và câu chuyện gia đình. Nhưng khi mối đe dọa từ Beloved trở nên quá lớn, việc tìm đến cộng đồng trở thành điều cần thiết. Sự thay đổi này cho thấy quá trình sống tiếp không thể chỉ là nỗ lực riêng tư. Có những tổn thương được tạo ra bởi lịch sử và chỉ có thể được đối diện khi nhiều người cùng tham gia vào việc nhìn nhận, chăm sóc và ghi nhớ.

Beloved không phải bản tường thuật toàn diện về lịch sử nô lệ ở Mỹ. Tác phẩm tập trung vào trải nghiệm của những người da đen, đặc biệt là phụ nữ, người bị săn đuổi và những người bị tước quyền quyết định đối với thân thể cùng gia đình mình. Chính phạm vi tập trung ấy tạo ra sức mạnh của tiểu thuyết: những khái niệm như tự do, mất mát hay bạo lực không còn trừu tượng mà có cái giá cụ thể. Đồng thời, một gia đình trong tiểu thuyết không thể thay thế cho toàn bộ lịch sử phức tạp của chế độ nô lệ.

Mức độ bạo lực cũng là một rào cản tiếp nhận thực sự. Tác phẩm không né tránh những hậu quả của chế độ nô lệ và không làm nhẹ bi kịch để câu chuyện dễ đọc hơn. Những ai tìm một cốt truyện tuyến tính, nhịp kể nhẹ hoặc một kết luận đạo đức dứt khoát có thể thấy Beloved quá nặng nề và nhiều khoảng tối. Nhưng đây không phải giới hạn có thể tách khỏi thành tựu của tác phẩm. Sự khó đọc đến từ chính yêu cầu phải ở lại với những điều lịch sử thường bị đẩy ra ngoài câu chuyện chính thống.

Beloved phù hợp với độc giả quan tâm đến văn học lịch sử, văn học người Mỹ gốc Phi, ký ức, sang chấn và những hình thức kể chuyện thử nghiệm. Cuốn sách đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhưng không phải kiểu kiên nhẫn để chờ một bí mật được giải thích. Nó đòi hỏi người đọc chấp nhận rằng một số câu hỏi có thể quan trọng hơn câu trả lời, rằng một nhân vật có thể vừa là một con người cụ thể vừa mang theo ký ức của cả một cộng đồng, và rằng quá khứ đôi khi chỉ có thể được kể bằng những mảnh vỡ.

Giá trị lớn nhất của Beloved nằm ở việc Morrison biến câu chuyện về một hồn ma thành cuộc đối diện với lịch sử bị lãng quên. Tác phẩm không cho phép tình mẫu tử đứng ngoài bạo lực chính trị, cũng không cho phép tự do được hiểu như một trạng thái đã đạt được một lần là xong. Những vết thương có thể trở thành ký ức, ký ức có thể trở thành hiện diện, và hiện diện ấy có thể vừa hủy diệt vừa buộc con người tìm cách gọi tên điều đã xảy ra. Đây là một tiểu thuyết khó, nhiều nghĩa và không khoan nhượng; sức nặng của nó không nằm ở lời giải sẵn có mà ở khả năng khiến người đọc tiếp tục suy nghĩ về cái giá của việc sống sót.

Nguồn tham khảo

✦

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc.