Review sách

Phía đông vườn Địa Đàng: Quá khứ gia đình có quyết định con người?

Phía đông vườn Địa Đàng của John Steinbeck đặt niềm tin vào khả năng lựa chọn của con người giữa một câu chuyện liên tục gợi sự lặp lại. Lòng đố kỵ, nỗi đau bị khước từ và khát vọng được yêu thương trở lại qua các thế hệ, khiến con cái có nguy cơ tiếp tục những bi kịch của cha mẹ. Giá trị của tiểu thuyết nằm ở cách Steinbeck đưa câu hỏi về trách nhiệm vào những quan hệ gia đình cụ thể. Nhưng kết cấu giàu biểu tượng ấy cũng có giới hạn: đôi khi, vai trò trong mô hình thiện–ác có thể lấn át nét riêng của nhân vật.

Xuất bản lần đầu năm 1952, tiểu thuyết theo dõi nhiều thế hệ của hai gia đình Hamilton và Trask, từ thời Nội chiến Mỹ đến giai đoạn Thế chiến I. Không gian truyện đi qua Ireland, Connecticut rồi hội tụ ở thung lũng Salinas, California. Quy mô ấy cho phép Steinbeck đặt lựa chọn cá nhân trong lịch sử gia đình, điều kiện sống và những kỳ vọng có sẵn. Ngay cả mong muốn thoát khỏi quá khứ cũng phải đối diện với những gì quá khứ đã để lại.

Khi tình yêu trở thành điều phải giành lấy

Hai cặp anh em Adam–Charles và Cal–Aron tạo nên trục lặp lại của nhà Trask. Cal và Aron là hai con trai sinh đôi của Adam; xung đột anh em vì thế trở lại trong đời sống của thế hệ tiếp theo. Kết cấu này cho thấy một gia đình có thể tiếp tục tạo ra những tổn thương quen thuộc dù các thành viên đã thay đổi. Quá khứ hiện diện trong cách họ nhìn nhau, đối xử với nhau và chờ đợi tình yêu từ nhau.

Mối liên hệ với câu chuyện Cain và Abel trong Sáng thế ký làm rõ cấu trúc ấy. Đố kỵ, sự khước từ và tội lỗi nối những xung đột riêng của nhà Trask với một câu chuyện lâu đời về anh em. Tuy nhiên, đọc tác phẩm như cuộc phân vai giữa người tốt và người xấu sẽ bỏ qua câu hỏi gần gũi hơn: vì sao sự công nhận của một người cha lại có thể trở thành thước đo giá trị bản thân? Khi tình yêu được cảm nhận như thứ phân chia không đều, người anh em dễ trở thành đối thủ, còn thiếu thốn tình cảm có thể biến thành oán giận.

Khát vọng tình cha ở Cal khiến vấn đề thiện–ác có sức nặng cụ thể. Mong muốn được yêu thương tự nó không bảo đảm một hành động đúng; một động cơ dễ cảm thông vẫn có thể đi cùng lựa chọn gây tổn thương. Điểm đáng ghi nhận trong cách tiếp cận của Steinbeck là sự phân biệt giữa thấu hiểu và miễn trách nhiệm. Nỗi đau của nhân vật cần được nhìn nhận, nhưng không vì thế mà hậu quả do nhân vật gây ra mất đi ý nghĩa.

Khi tình yêu của cha trở thành điều anh em phải giành lấy.

Minh họa tạo bằng AI.

Dẫu vậy, sự đối xứng giữa hai thế hệ cũng có cái giá của nó. Khi Cain và Abel trở thành khung đọc nổi bật, người đọc dễ chờ xem ai sẽ lặp lại vai nào. Những điểm tương ứng làm rõ sức nặng của quá khứ, đồng thời có thể khiến hành động của nhân vật được hiểu trước hết như sự hoàn thành một mô hình. Đây là sức căng đáng chú ý của tác phẩm: câu chuyện khẳng định khả năng lựa chọn, trong khi kết cấu lại liên tục gợi cảm giác số phận đang tái diễn.

Timshel: Có thể lựa chọn, nhưng không được bảo đảm

Trung tâm tư tưởng của tiểu thuyết nằm ở cách diễn giải timshel: con người có thể lựa chọn. Trong lập luận của tác phẩm, khả năng vượt qua tội lỗi không phải một chiến thắng được hứa trước, cũng không phải mệnh lệnh buộc con người phải chiến thắng. Sự phân biệt ấy giữ lại sức nặng của lựa chọn. Nếu kết quả đã được bảo đảm, trách nhiệm sẽ trở nên nhẹ tênh; nếu chỉ còn mệnh lệnh, thất bại dễ bị quy hết thành thiếu quyết tâm. Steinbeck dành chỗ cho khả năng làm điều thiện cùng nguy cơ thất bại.

Nhìn từ đó, huyết thống không đủ để giải thích toàn bộ một con người. Những gì cha mẹ để lại có thể ảnh hưởng sâu sắc đến con cái, nhưng ảnh hưởng không nhất thiết là bản án. Cách đọc này giữ được cả sức nặng của hoàn cảnh lẫn phần chủ động của cá nhân, đồng thời tránh thu gọn tư tưởng tiểu thuyết thành lời khuyên rằng chỉ cần muốn là có thể vượt qua mọi tổn thương. Lựa chọn có ý nghĩa chính vì nó diễn ra trong những ràng buộc thực sự.

Lee, người giúp việc gốc Hoa của nhà Trask, giữ vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu và thảo luận ý nghĩa của timshel. Qua nhân vật này, tư tưởng của tiểu thuyết được triển khai bằng diễn giải và đối thoại. Câu hỏi đạo đức gắn với câu hỏi về ngôn từ: hiểu con người được hứa hẹn, bị ra lệnh hay được trao khả năng hành động sẽ dẫn đến những cách nhìn khác nhau về trách nhiệm. Với độc giả quan tâm đến mối liên hệ giữa ngôn ngữ và đời sống, đây là một nét hấp dẫn của tác phẩm.

Tuy nhiên, sự rõ ràng của thông điệp cũng tạo ra sức căng nghệ thuật. Khi timshel giữ vị trí trung tâm, khái niệm này dễ được dùng như đáp án cho mọi xung đột. Nó thuyết phục hơn khi được đặt cạnh những quan hệ gia đình chưa thể tháo gỡ chỉ bằng nhận thức. Biết mình có thể lựa chọn không tự động giải quyết nhu cầu được yêu thương, lòng đố kỵ hay hậu quả của hành động. Khoảng cách giữa hiểu biết và hành động giúp tư tưởng ấy giữ được sức nặng trong câu chuyện.

Quá khứ có sức nặng, nhưng vẫn còn chỗ cho lựa chọn.

Minh họa tạo bằng AI.

Đất đai, gia sản và ký ức gia đình

Salinas đem lại cho những xung đột đạo đức một nền đời sống cụ thể. Nhà Hamilton thiếu thốn trên vùng đất khó sinh lợi, còn nhà Trask có gia sản. Sự tương phản này mở thêm một chiều đánh giá: các nhân vật lựa chọn trong những điều kiện vật chất khác nhau. Tài sản có thể mở rộng khả năng hành động nhưng không tự bảo đảm tình thân; thiếu thốn cũng không phải chứng chỉ đức hạnh. Đọc hai gia đình theo sự phân chia nghèo tốt, giàu xấu sẽ làm mất đi phần phức tạp ấy.

Steinbeck đưa lịch sử gia đình bên ngoại vào tác phẩm qua nhà Hamilton; Samuel Hamilton dựa trên ông ngoại của ông. Tác giả còn xuất hiện với vai trò người kể chuyện ngôi thứ nhất, đặt ký ức gia đình bên cạnh câu chuyện hư cấu. Tham vọng nói về con người nói chung vì thế khởi đi từ một vùng đất và một dòng họ cụ thể. Gia đình để lại tài sản, tổn thương và cả những câu chuyện mà thế hệ sau dùng để hiểu mình. Lớp ký ức này mở rộng ý nghĩa của sự kế thừa, vốn dễ bị thu hẹp vào tội lỗi và bi kịch.

Với cấu trúc nhiều thế hệ và các liên hệ Kinh Thánh, Phía đông vườn Địa Đàng phù hợp với người thích tiểu thuyết gia đình có lớp suy tưởng. Độc giả ưu tiên một đường truyện gọn, ít nhân vật có thể thấy quy mô ấy đòi hỏi nhiều sự chú ý. Cần theo dõi cả quan hệ giữa các nhân vật lẫn những mô hình tư tưởng phía sau họ. Đổi lại, một mâu thuẫn trong gia đình có thể mở thành câu hỏi về trách nhiệm mà vẫn giữ được nguồn gốc tình cảm cụ thể.

Điểm đáng giá nhất của Phía đông vườn Địa Đàng là cách Steinbeck đặt niềm tin vào lựa chọn trong một kết cấu liên tục gợi sự lặp lại. Quá khứ có sức nặng, nhưng con người vẫn có khả năng đi khác quá khứ. Hệ thống biểu tượng đôi lúc có thể định hướng cách đọc quá rõ; bù lại, nó khiến câu hỏi về tự do và trách nhiệm được đặt ra xuyên suốt câu chuyện. Cuốn sách đáng tìm đến với những ai muốn hiểu ảnh hưởng của gia đình mà vẫn giữ chỗ cho trách nhiệm cá nhân: hiểu điều đã tạo nên mình không khép lại câu hỏi mình sẽ làm gì tiếp theo.

Nguồn tham khảo

✦

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc.