Điều gây bất an trong Người xa lạ là người đọc phải giữ cùng lúc hai phán đoán: Meursault có thể bị xét đoán bất công vì cách biểu lộ cảm xúc, nhưng anh vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi giết người. Tiểu thuyết của Albert Camus đặt hai vấn đề ấy sát nhau đến mức bênh vực nhân vật rất dễ thành biện hộ, còn lên án anh lại có thể dựa vào những dấu hiệu chẳng chứng minh được tội ác. Giá trị của cuốn sách nằm ở sức ép buộc người đọc phân biệt hai điều đó.
Xuất bản năm 1942, tác phẩm kể về Meursault, một nhân viên văn phòng sống tại Alger, Algérie. Câu chuyện bắt đầu khi mẹ anh qua đời ở nhà dưỡng lão, đi qua những sinh hoạt và quan hệ thường ngày, rồi dẫn tới vụ giết một người đàn ông Ả Rập trên bãi biển và phiên tòa xét xử anh. Trục sự kiện không quá phức tạp. Điều khó nắm bắt hơn là khoảng cách giữa mức độ nghiêm trọng của những chuyện xảy ra và cách người kể tiếp nhận chúng.
Khoảng cách giữa cảm xúc và biểu hiện
Ở tang lễ mẹ, Meursault không bộc lộ đau buồn theo cách người xung quanh chờ đợi. Ngay sau đó, anh gặp lại Marie, đi bơi, xem phim và bắt đầu quan hệ tình cảm. Đặt cạnh nhau, những sự kiện này dễ tạo ấn tượng lạnh lùng. Nhưng từ ấn tượng ấy đến kết luận rằng anh không thương mẹ vẫn còn một khoảng cách. Camus khiến người đọc nhận ra mình có thể đang dùng cách ứng xử quen thuộc để đo một tình cảm không trực tiếp nhìn thấy.
Giọng kể tiết chế làm khoảng cách đó rõ hơn. Những sự kiện thường đòi hỏi lời giải thích tâm lý lại được thuật lại mà không có nhiều lời tự bào chữa. Người đọc phải tự lấp chỗ trống, và qua đó dễ bộc lộ định kiến của chính mình. Một người con nên nói gì, làm gì sau cái chết của mẹ? Nếu không làm như vậy, người ấy có đáng ngờ không? Lối kể khiến những câu hỏi tưởng đã có đáp án trở nên khó trả lời.
Dù vậy, gọi Meursault là người không có cảm giác sẽ làm nghèo nhân vật. Anh vẫn gắn với những trải nghiệm thân thể và sự gần gũi trong hiện tại: bơi cùng Marie, sức nóng, ánh sáng chói trên bãi biển. Có thể đọc anh như một người tiếp nhận thế giới qua cảm giác trực tiếp nhưng ít chuyển chúng thành lời giải thích về bản thân. Cách đọc này giúp hiểu sự lệch nhịp của anh, song chưa đủ để miễn trừ trách nhiệm đạo đức cho những lựa chọn của anh.
Quan hệ với Marie cho thấy giới hạn ấy trong một tình huống gần gũi hơn. Trước đề nghị kết hôn, Meursault đồng ý nếu cô muốn nhưng không khẳng định mình yêu cô. Anh không đưa ra lời bảo đảm tình cảm mà mình không sẵn sàng nói. Tuy nhiên, sự thành thật ấy đáp ứng được bao nhiêu nhu cầu của người đối diện? Một quan hệ còn cần sự quan tâm đến ảnh hưởng của lời nói và lựa chọn của mình đối với người khác. Không nói dối là một phẩm chất; chăm sóc một người đòi hỏi nhiều hơn thế.

Minh họa tạo bằng AI.
Sự thuận theo cũng có hậu quả
Nếu chỉ nhìn vào tang lễ và chuyện tình cảm, người đọc có thể xem Meursault như một người bị trừng phạt vì không chịu sống theo quy ước. Quan hệ với Raymond làm cách nhìn đó khó đứng vững. Meursault đồng ý viết thư giúp người hàng xóm dụ người tình quay lại để trả đũa, rồi chứng kiến hệ quả bạo hành trong mối quan hệ ấy. Ở đây, thái độ thuận theo đã tham gia vào một kế hoạch gây tổn thương cho người khác.
Chi tiết này quan trọng khi đánh giá nhân vật: Meursault không cần có một hệ thống niềm tin tàn nhẫn mới trở thành người tiếp tay cho hành vi xấu. Sự sẵn lòng làm theo cũng có thể gây hậu quả cụ thể. Vấn đề lúc này là anh có cân nhắc điều mình giúp người khác thực hiện hay không. Thái độ ít phán xét, vốn có thể được xem như khoan dung, bộc lộ một giới hạn đáng ngại khi đứng trước hành vi bạo lực.
Vụ giết người trên bãi biển đẩy giới hạn ấy đến mức không thể bỏ qua. Nắng và cảm giác chói mắt hiện diện trong lời thuật lại của Meursault, khiến hành vi bạo lực gắn chặt với trải nghiệm thân thể của anh. Những chi tiết ấy có sức nặng nghệ thuật: chúng cho thấy thế giới được cảm nhận từ bên trong nhân vật. Nhưng cảm giác của người nổ súng không thể trở thành lời giải thích đầy đủ cho cái chết của người bị bắn. Nắng giúp người đọc tiếp cận lời kể; nó không xóa trách nhiệm.
Đây cũng là chỗ sự đồng cảm với Meursault cần được xem xét kỹ. Câu chuyện tập trung vào anh, nên người đọc dễ dành phần lớn suy nghĩ cho sự cô độc và số phận của anh. Trong khi đó, người đàn ông bị giết có nguy cơ chỉ còn là bước ngoặt để nhân vật chính khám phá cuộc đời. Sự tập trung vào Meursault vừa tạo nên sức mạnh của điểm nhìn, vừa thu hẹp phần chú ý dành cho nạn nhân. Giữ cái chết ấy trong tầm nhìn giúp việc đọc không trượt thành ca ngợi sự dửng dưng: lựa chọn của Meursault đã gây ra tổn thất không thể đảo ngược cho một người khác.
Phiên tòa và nhu cầu tìm một con người dễ hiểu
Phiên tòa làm nổi bật sự lẫn lộn giữa đánh giá hành vi và đánh giá biểu hiện cảm xúc. Thái độ của Meursault tại tang lễ mẹ, cùng đời sống ngay sau đó, được dùng để xét đoán con người anh. Những chuyện tưởng thuộc phạm vi riêng trở thành chất liệu dựng nên hình ảnh một bị cáo đáng lên án. Tội ác đã xảy ra, nhưng lời buộc tội lại tìm thêm sức thuyết phục ở việc anh không cư xử như một người con được mong đợi.

Minh họa tạo bằng AI.
Cách xét đoán ấy đáng phê phán bởi biểu hiện đau buồn không phải thước đo chắc chắn của phẩm chất đạo đức. Một người biết thể hiện đúng cảm xúc vẫn có thể gây tội ác; một người không khóc chưa vì thế mà trở thành kẻ sát nhân. Camus phơi bày sức hấp dẫn của một lối suy luận dễ hiểu: ghép những hành vi gây khó chịu thành một tính cách, rồi dùng tính cách ấy để giải thích mọi hành động. Câu chuyện về bị cáo trở nên mạch lạc, nhưng sự khác biệt giữa vi phạm quy ước và gây tội ác bị san bằng.
Dẫu vậy, nói Meursault chỉ bị kết án vì không khóc cũng làm phẳng cuốn sách. Anh đã giết người. Phê phán cách phiên tòa xét đoán anh không đòi hỏi phải phủ nhận sự thật ấy. Sức căng của tác phẩm nằm ở chỗ cách nhìn về bị cáo có thể bất công, trong khi hành vi của bị cáo vẫn đáng bị quy trách nhiệm. Cuốn sách khiến người đọc khó yên tâm với cả việc kết tội qua biểu hiện cảm xúc lẫn việc lấy sự khác biệt của nhân vật để biện hộ cho anh.
Đối diện cái chết có xóa được sự xa lạ?
Được xuất bản cùng năm với Huyền thoại Sisyphe và thuộc nhóm sáng tác về cái phi lý của Camus, tiểu thuyết có thể được đọc như một cách đặt vấn đề triết học qua tình huống. Meursault sống theo nhịp cảm nhận của mình; những người xét xử đòi hỏi một lời giải thích có trật tự; cái chết đang tới đặt những lời giải thích về đời sống trước sức ép mới. Qua những va chạm cụ thể, cuốn sách làm hiện rõ khoảng cách giữa một đời sống và nhu cầu khiến đời sống ấy có nghĩa.
Ở phần cuối, Meursault bị kết án tử và mong có người đến xem cuộc hành hình để bớt lẻ loi. Mong muốn ấy khiến cách nhìn anh như người hoàn toàn không cần ai trở nên khó thuyết phục. Có thể đọc ngay cả sự hiện diện thù địch ấy như một dạng kết nối mà anh vẫn cần. Đoạn kết có thể là lúc nhân vật đối diện rõ hơn với số phận, nhưng cảm giác giải thoát không khép lại mọi mâu thuẫn: nhu cầu có người chứng kiến vẫn còn đó, giữa một đời sống thường được nhìn qua sự dửng dưng.
Người xa lạ phù hợp với độc giả muốn tranh luận về cách phán xét con người hơn là tìm một nhân vật để noi theo. Giọng kể ít bộc lộ cảm xúc có thể gây khó khăn cho người cần sự gần gũi tâm lý; những hành động của Meursault cũng không dễ được biện hộ. Chính trở ngại ấy khiến việc hiểu nhân vật trở thành một thử thách đáng theo đuổi: hiểu một người đến đâu thì đủ, và hiểu có đồng nghĩa với tha thứ hay không? Tiểu thuyết có sức nặng vì giữ những câu hỏi ấy mở mà không làm hậu quả hành động của Meursault biến mất.


