Review sách

Sói thảo nguyên: Khi nỗi cô độc trở thành chiếc lồng của bản ngã

Nỗi cô độc trong Sói thảo nguyên vừa là một tình cảnh đau đớn, vừa là cách Harry Haller giải thích bản thân. Ông nhìn mình như kẻ bị xé đôi giữa phần người và phần sói, không thể hòa giải với chính mình hay tìm được chỗ đứng giữa đời sống chung. Nhưng Hermann Hesse không để cách giải thích ấy yên ổn. Hình ảnh giúp Harry gọi tên nỗi khổ cũng có thể giam ông trong đó. Tiểu thuyết đặt ra một câu hỏi khó hơn chuyện sống thế nào khi khác biệt: liệu ta có đang dùng chính câu chuyện về sự khác biệt để khước từ những khả năng sống khác?

Xuất bản lần đầu năm 1927 với tựa gốc Der Steppenwolf, tiểu thuyết xoay quanh một trí thức trung niên bất hòa với xã hội xung quanh. Harry phản đối chiến tranh, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và khinh ghét những lề thói trưởng giả. Các lập trường ấy cho sự bất mãn của ông một nội dung cụ thể. Tuy vậy, có lý do để phản kháng xã hội không có nghĩa là mọi phán xét về bản thân đều đúng. Hesse giữ được sức căng giữa hai điều đó: người đọc có thể hiểu vì sao Harry xa lạ với thế giới mà vẫn nhận ra cách ông tự cô lập cần được chất vấn.

Một hình ảnh mạnh, một cách hiểu quá hẹp

Cặp người và sói có sức thuyết phục vì nó biến xung đột nội tâm thành một hình ảnh dễ nắm bắt. Harry cảm thấy những phần trong mình thường xuyên chống đối nhau, khiến đời sống trở thành cuộc giằng co. Đây là cách nhân vật tự diễn giải, và giới hạn của nó nằm ngay trong sự phân chia: Harry tổ chức toàn bộ kinh nghiệm sống quanh hai phía đối lập. Điều gì không thuộc về phía này sẽ bị đẩy sang phía kia.

Tập luận thuyết được lồng vào tiểu thuyết làm lung lay cách hiểu ấy. Hình ảnh khu vườn nhiều loài gợi ra một tâm hồn phong phú hơn hai thành phần đang tranh quyền. Điểm hay ở đây là Hesse không phủ nhận đau khổ của Harry để bác bỏ lời giải thích của ông. Nỗi đau vẫn có thật, nhưng mô hình dùng để hiểu nó có thể thiếu sót. Một người cảm thấy mình bị chia đôi chưa chắc chỉ có hai khả năng tồn tại. Sự phân biệt này khiến tiểu thuyết đi xa hơn mô-típ lý trí đối đầu bản năng.

Cách xây dựng Harry cũng gợi liên hệ với những lời tự định nghĩa quen thuộc. Khi tự nhận mình là người chỉ hợp với cô độc, ta có thể hiểu được một phần kinh nghiệm của mình, nhưng đồng thời bỏ qua những lúc muốn gần gũi người khác. Nhìn từ đó, một lời tự định nghĩa quá gọn có thể đem lại cảm giác nhất quán bằng cách thu hẹp những gì con người được phép trở thành.

Bản ngã rộng hơn sự phân đôi giữa người và sói.

Minh họa tạo bằng AI.

Cảm thông mà vẫn chất vấn Harry

Kết cấu nhiều lớp góp phần quan trọng vào sự chất vấn đó. Ghi chép của Harry xuất hiện trong khung lời giới thiệu của người cháu chủ nhà trọ; bên trong câu chuyện lại có tập luận thuyết bàn trực tiếp về ông. Nhân vật vừa được lên tiếng, vừa trở thành đối tượng quan sát. Lời tự thuật có sức nặng của kinh nghiệm cá nhân, nhưng không chiếm toàn bộ không gian diễn giải. Người đọc phải theo dõi cả những gì Harry trải qua lẫn cách ông hiểu những trải nghiệm ấy.

Nếu chỉ đi theo lời Harry, người đọc có thể xem sự khinh ghét đời sống chung như bằng chứng cho chiều sâu tinh thần của ông. Những góc nhìn khác khiến việc đọc phức tạp hơn: cảm thông không buộc ta phải tán thành mọi kết luận của nhân vật. Tiểu thuyết nhờ đó giữ được khoảng cách cần thiết để khảo sát một cái tôi đang bế tắc, thay vì chỉ khuếch đại lời than của nó.

Nỗi bế tắc ấy còn được đặt vào tình thế giao thời, khi các hệ giá trị và lối sống chồng chéo, làm suy yếu cảm giác thuộc về. Sự cô độc của Harry vì thế không thể thu về tính khí của một người khác thường. Ông khổ trong quan hệ với một thế giới mà mình khó tìm thấy điểm tựa chung. Tuy nhiên, hoàn cảnh xã hội giúp giải thích sự bất hòa chứ không tự giải quyết được cách Harry sống với nó. Cả thế giới bên ngoài lẫn lời tự giải thích bên trong đều cần được xem xét.

Ý nghĩ tự sát nằm trong cuộc khủng hoảng ấy và cũng được tập luận thuyết bàn tới. Nó cho thấy mức độ nghiêm trọng của sự bế tắc, khiến việc xem nỗi tuyệt vọng như một nét đẹp u buồn trở nên không thỏa đáng. Đọc đau khổ của Harry như dấu hiệu của phẩm chất trí thức cao quý sẽ làm nghèo tác phẩm. Điều đáng theo dõi hơn là cách câu chuyện mở ra những kinh nghiệm có thể phá vỡ vòng tự quan sát và tự dằn vặt của nhân vật.

Trở lại với đời sống bằng những gì từng bị xem nhẹ

Hermine đưa Harry đến gần những mặt đời sống ông từng xa cách: khiêu vũ, nhạc jazz, gặp gỡ và vui thú. Những sinh hoạt này có ý nghĩa vì chúng đòi hỏi một cách tham dự khác với suy tưởng đơn độc. Khiêu vũ cần người khác, cần chuyển động và khả năng đáp lại một nhịp điệu chung. Sự thay đổi vì thế còn đòi hỏi Harry bước vào những trải nghiệm ngoài sách vở, thay vì chỉ tìm thêm một lời giải thích sắc sảo về chính mình.

Khiêu vũ mở ra một cách tham dự đời sống.

Minh họa tạo bằng AI.

Có thể đọc đây là một thử thách đối với sự tự tôn trí thức của Harry. Một người có khả năng phán xét xã hội vẫn có thể vụng về trước những hình thức sống bình thường. Giá trị của khiêu vũ và âm nhạc nằm ở chỗ chúng đòi hỏi Harry sử dụng những khả năng ông đã bỏ quên. Tuy nhiên, vai trò mở đường của Hermine không đủ để biến cô thành lời giải trọn vẹn cho khủng hoảng của ông. Các cuộc gặp gỡ tạo điều kiện cho thay đổi; chúng không bảo đảm một kết quả cứu rỗi.

Pablo và Hí viện ảo ảnh tiếp tục làm xáo trộn cách Harry quen nhìn bản thân. Khi câu chuyện chuyển sang thế giới ảo ảnh, người đọc cũng phải thay đổi cách tiếp cận: các tình tiết vừa thúc đẩy diễn biến, vừa có thể được đọc như những thử nghiệm với bản ngã. Đây là sức hấp dẫn, đồng thời là một đòi hỏi của cuốn sách. Ai chờ mọi tình tiết nối nhau theo quan hệ nguyên nhân rõ ràng có thể thấy khó theo dõi. Người sẵn sàng đọc biểu tượng như một phần của lập luận sẽ có thêm cơ sở để hiểu sự đa diện mà hình ảnh người và sói từng che khuất.

Sự hài hước đem đến một hướng đọc đáng chú ý. Nhà phê bình Nhị Linh nhìn nó như khả năng phá vỡ sự cố chấp vào cái tôi. Cách đọc này nối vấn đề bản ngã với khả năng trở lại đời sống: nếu Harry luôn nhìn mọi xung đột của mình bằng vẻ nghiêm trọng tuyệt đối, ông khó có được khoảng cách để thay đổi. Khả năng tự cười mình có thể làm những lời tự định nghĩa bớt quyền lực. Nhưng đó vẫn là điều cần học, chưa phải bằng chứng rằng Harry đã hoàn tất cuộc chuyển hóa.

Sói thảo nguyên phù hợp với người quan tâm đến bản ngã, sự bất hòa xã hội và những hình thức kể chuyện giàu suy tưởng. Phần luận thuyết cùng thế giới ảo ảnh khiến việc đọc đòi hỏi theo dõi cả câu chuyện lẫn các cách diễn giải câu chuyện. Người tìm một cốt truyện tuyến tính hoặc lời khuyên trực tiếp có thể khó được đáp ứng. Sức thuyết phục của tác phẩm nằm ở sự nghiêm khắc với chính hình tượng trung tâm: Hesse cho nỗi cô độc của Harry một tiếng nói, rồi chất vấn chiếc lồng mà tiếng nói ấy dựng lên. Cuốn sách đáng đọc vì giữ được sự cảm thông với đau khổ mà vẫn đòi hỏi con người hiểu mình rộng hơn nỗi đau đó.

Nguồn tham khảo

✦

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc.